Przysłona to regulowany otwór w obiektywie, który decyduje o dwóch rzeczach naraz: ile światła dotrze do matrycy i jak duża część kadru będzie ostra. Im szerzej otwarta, tym jaśniejsze zdjęcie i bardziej rozmyte tło. Im bardziej przymknięta, tym ciemniejszy kadr i większa głębia ostrości.
Oznacza się ją liczbą f - na przykład f/1.8 albo f/11. I tu kryje się pułapka, przez którą początkujący najczęściej się gubią: im mniejsza liczba, tym większy otwór. f/1.8 to przysłona szeroko otwarta, f/16 - mocno przymknięta.
Poniżej znajdziesz, co dokładnie oznaczają te wartości, jaką przysłonę wybrać do portretu, krajobrazu i wnętrz oraz dlaczego przymknięcie do f/22 wcale nie daje najostrzejszego zdjęcia.
Do czego służy przysłona
Przysłona pełni w aparacie trzy funkcje jednocześnie:
- Dawkuje światło - działa jak źrenica oka. Szeroko otwarta wpuszcza dużo światła, przymknięta ogranicza jego strumień.
- Steruje głębią ostrości - czyli tym, jak głęboki fragment sceny jest ostry. To ona odpowiada za rozmyte tło w portretach.
- Wpływa na ostrość obrazu - każdy obiektyw ma wartość, przy której rysuje najlepiej.
Konstrukcyjnie to zestaw kilku metalowych listków wewnątrz obiektywu, które zsuwają się i rozsuwają, tworząc mniej lub bardziej okrągły otwór. Liczba listków wpływa na kształt rozmytych punktów świetlnych w tle - im ich więcej, tym bardziej okrągłe bokeh.
Skala przysłony - co oznacza liczba f
Liczba f to stosunek ogniskowej obiektywu do średnicy otworu. Dlatego jest odwrotnie proporcjonalna do ilości światła: mała liczba oznacza duży otwór.
| Wartość f | Otwór | Ile światła | Głębia ostrości | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|---|---|
| f/1.4 - f/1.8 | bardzo szeroki | najwięcej | bardzo płytka | portret, słabe światło |
| f/2.8 | szeroki | dużo | płytka | reportaż, wnętrza, sport |
| f/4 - f/5.6 | średni | umiarkowanie | średnia | grupa osób, produkt |
| f/8 - f/11 | przymknięty | mało | duża | krajobraz, architektura |
| f/16 - f/22 | bardzo mały | najmniej | bardzo duża | pełna ostrość, efekt gwiazdek |
Kolejne pełne wartości skali - f/1.4, f/2, f/2.8, f/4, f/5.6, f/8, f/11, f/16, f/22 - różnią się o jeden stopień ekspozycji, czyli dwukrotnie zmieniają ilość światła. Przejście z f/2.8 na f/4 to o połowę mniej światła.
Przysłona a głębia ostrości
To najbardziej praktyczna zależność w całej fotografii. Otwarta przysłona zawęża strefę ostrości do kilku centymetrów - ostre są oczy modela, a już czubek nosa i uszy zaczynają miękko odchodzić. Przymknięta rozciąga tę strefę na metry.
Głębia ostrości zależy jednak nie tylko od przysłony. Wpływają na nią jeszcze dwa czynniki:
- Odległość od obiektu - im bliżej podchodzisz, tym płytsza głębia. W makro przy f/8 ostry bywa zaledwie milimetr.
- Ogniskowa obiektywu - dłuższa ogniskowa mocniej rozmywa tło. Więcej o tej zależności przeczytasz w tekście o ogniskowej obiektywu.
Efekt jest addytywny: portret zrobiony obiektywem 85 mm przy f/1.8 z odległości dwóch metrów da tło rozmyte nie do poznania.
Jaką przysłonę wybrać - ściąga według tematu
- Portret jednej osoby - f/1.8 do f/2.8. Ostrość ustaw na oku bliższym aparatowi.
- Portret dwóch osób lub więcej - f/4 do f/5.6, żeby wszystkie twarze zmieściły się w strefie ostrości.
- Krajobraz - f/8 do f/11. Ostro od pierwszego planu po horyzont.
- Architektura i wnętrza - f/8, przy szerokim kadrze f/11.
- Fotografia produktowa - f/8 do f/11, gdy cały przedmiot ma być ostry.
- Makro - f/8 do f/16, bo przy takim zbliżeniu głębia i tak jest minimalna.
- Zdjęcia nocne z gwiazdkami wokół latarni - f/16 lub f/22; przymknięta przysłona zamienia punktowe światła w promieniste gwiazdy.
Dlaczego f/22 nie daje najostrzejszego zdjęcia
Intuicja podpowiada, że skoro przymknięcie zwiększa głębię ostrości, to przy f/22 wszystko będzie idealnie ostre. W praktyce jest odwrotnie - wchodzi zjawisko zwane dyfrakcją. Światło przechodzące przez bardzo mały otwór ugina się na jego krawędziach i obraz traci mikrokontrast.
Większość obiektywów rysuje najostrzej w okolicach f/5.6 - f/8, czyli dwa do trzech stopni od maksymalnego otwarcia. To tak zwana słodka strefa obiektywu. Przy f/22 zyskujesz głębię, ale płacisz zauważalnym zmiękczeniem całego kadru.
Tryb Av - jak sterować przysłoną w praktyce
Najwygodniejszy sposób pracy z przysłoną to tryb A (Nikon, Sony) lub Av (Canon), czyli priorytet przysłony. Ty ustawiasz wartość f, aparat sam dobiera czas naświetlania, żeby ekspozycja się zgadzała.
Kolejność działań przy portrecie:
- Ustaw tryb A/Av.
- Wybierz f/1.8 lub f/2.8.
- Sprawdź, jaki czas proponuje aparat - jeśli spadnie poniżej 1/100 s, zdjęcia mogą wyjść poruszone.
- Jeśli czas jest za długi, podnieś czułość matrycy zamiast przymykać przysłonę.
- Ustaw punkt ostrości na oku i rób zdjęcie.
Przysłona nie działa w oderwaniu od reszty - tworzy zestaw z czasem naświetlania i czułością ISO. Zmiana jednego parametru zawsze wymaga korekty pozostałych.
Najczęstsze błędy przy ustawianiu przysłony
- Maksymalne otwarcie przy każdym zdjęciu - f/1.4 kusi, ale przy grupie osób połowa twarzy wyjdzie nieostra.
- Zapominanie o czasie naświetlania - przymknięcie do f/11 w pomieszczeniu wydłuża czas tak bardzo, że bez statywu kadr będzie poruszony.
- f/22 w krajobrazie - zamiast maksymalnej ostrości dostajesz dyfrakcję.
- Mylenie głębi ostrości z jakością obiektywu - rozmyte tło to efekt ustawień, nie ceny sprzętu.
- Ostrość ustawiona na środku kadru przy otwartej przysłonie - przy f/1.8 przesunięcie kadru po zablokowaniu ostrości potrafi wyprowadzić oczy poza strefę ostrości.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest przysłona w aparacie?
To regulowany otwór w obiektywie, który kontroluje ilość światła docierającego do matrycy oraz głębię ostrości. Oznacza się ją liczbą f, na przykład f/2.8.
Co oznacza f/1.8?
Że otwór przysłony ma średnicę równą ogniskowej podzielonej przez 1,8. To bardzo szeroko otwarta przysłona - dużo światła i mocno rozmyte tło.
Mała liczba f to duży czy mały otwór?
Duży. Skala jest odwrotna: f/1.4 to przysłona otwarta maksymalnie, f/22 - przymknięta niemal całkowicie.
Jaka przysłona do portretu?
Od f/1.8 do f/2.8 przy jednej osobie, f/4 do f/5.6 przy większej grupie. Ostrość zawsze na oku bliższym obiektywu.
Jaka przysłona do krajobrazu?
f/8 do f/11. Daje ostrość od pierwszego planu po horyzont, a jednocześnie nie wprowadza jeszcze dyfrakcji.
Czy przysłona wpływa na jasność zdjęcia?
Tak, bezpośrednio. Każdy pełny stopień skali zmienia ilość światła dwukrotnie. Przy stałym czasie i ISO przejście z f/4 na f/5.6 da zdjęcie o połowę ciemniejsze.
